ترکیه رفراندوم سرنوشت ساز خود را درست در سی امین سالگرد کودتای 1980 در حالی برگزار کرد که ناظران به این رفراندوم لقب رفراندوم "وداع با کودتا" را داده بودند.کودتا در ترکیه البته مفهوم خاص خود را دارد. بر خلاف شیلی زمان آلنده و ایران زمان رضا خان و مصدق از 1960 که اولین کودتا در ترکیه که علیه دولت منتخب محمود جلال بایار بود و در نهایت منجر به قدرت رسیدن مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) شد روندی طبیعی برای حفظ ترکیه در مسیری که در پیش گرفته بود تلقی می شد.به طوری که لقب" کودتای های دوست داشتنی" به آن ها داده بودند. این کودتا ها البته برای روشنفکرانی که به چیزی جز دموکراسی مطلق رضایت نمی دادند به هیچ وجه دوست داشتنی نبود.
ارتش ترکیه در طول بیش از 50 سال بعد از تولد ترکیه جدید، به عنوانی نهادی که حافظ ارزش های "ترکیه نوین" تلقی می شد با هر روشی به اجرای وظیفه خود می پرداخت.ارتش در واقع خود را محافظ لائیسیته،استقلال و مسیر دموکراتیک رسیدن به راس هرم قدرت می دانست. در واقع چه در زمان دولت عدنان مندرس که ژست اسلامی داشت(و الگوی احزاب اسلامی فعلی است) و چه حتی دولت نجم الدین اربکان، ممانعتی در به قدرت رسیدن این گروه ها ایجاد نمی کرد ولی زمانی که احساس می کرد این مسیر دموکراتیک ممکن است توسط همان کسانی که از آن طی طریق کرده اند مسدود شود و یا لائیسیته در ترکیه به خطر بیفتد، سریع به عنوان مدافع قانون اساسی وارد عمل می شد.دادگاه قانون اساسی هم به عنوان ارگان مدنی ارتش این اختیار را داشت که احزاب را حتی زمانی که در راس هرم قدرتند به خاطر نقض قانون اساسی منحل کند. همچنین مصونیت قضایی هم در قانون اساسی برای ارتش لحاظ شده بود که اجازه دعوی علیه ارتش را در محاکم مدنی نمی داد.
در 26 ماده ای که در همه پرسی اخیر در قانون اساسی ترکیه اصلاح شد مصونیت ارتش در برابر دادگاه های مدنی لغو شد و با تغییر ماده 35 و 15قانون اساسی زین پس کودتا در ترکیه که از حمایت قانون اساسی برخوردار بود و در رفراندوم کودتا 61 درصد آرای مردم را جلب کرده بود، به تاریخ پیوست.اصلاحات دستگاه قضایی و کاهش دخالت ارتش اگر چه به نفع تقویت نهاد دولت و پارلمان در برابر نهادی سنتی مثل کمالیست ها و ارتش بود ولی نکته بسیار بسیار مهم تر در مورد ششمین تغییرات قانون اساسی ترکیه تغییر موادی بود که مستقیما در جهت نهاد های مدنی، سندیکا ها و همچنین حقوق شهروندی بود.ترکیه که پیشتر با حذف مجازات اعدام و بهبود ساختار های مدنی خود را به استاندارد های اروپایی نزدیک می کرد این بار با یک جهش بزرگ و به رسمیت شناختن حقوق سندیکا ها برای اعتصاب و مفاد مربوط به حقوق کودکان خود را به سرعت به دروازه های اتحادیه اروپا نزدیک می کند.روزی که رجب طیب اردوغان در پاسخ کمالیست هایی که تلاش دولت ترکیه را برای جلب نظر اروپا را موجب تحقیر ملت ترکیه می دانستند و اردوغان را کمرنک کردن ارزش های ملی متهم می کردند اردوغان جمله معروفی بر زبان راند که در واقع مسیر نوین حرکت ترکیه به سمت جامعه مدنی را آشکار کرد...اردوغان گفت ما به هر قیمت عضو اتحادیه اروپا نمی خواهیم بشویم... ولی ما می خواهیم به هر قیمت اروپایی بشویم!
به نظر می رسد ترکیه منافع اروپایی شدن و صاحب یک جامعه مدنی شدن را به خوبی درک کرده و می داند اگر این روند طی شود به طور اتوماتیک اروپا از یک ترکیه اروپایی استقبال خواهد کرد.
اما موضع رسمی ایران در برابر رفراندوم ترکیه به ظاهر خشنودی از پیروزی یک دوست اسلامگرا در کشور همسایه بود. ولی حقیقت این است که هر گام هر یک از کشور های همسایه به سوی نهادینه کردن دموکراسی شلیکی به سمت نظام غیر دموکراتیک ایران خواهد بود.ایران همین الآن با اهرم های قدرتی که در دست دارد مانع تحویل قدرت به ایاد علاوی و سایر سکولار های پیروز انتخابات عراق می شد.بارها ناتو و امریکا دخالت ایران در بی ثباتی های افغانستان را گزارش کرده اند.
تاثیر فرهنگی ترکیه در ایران تاریخچه ای قدیمی دارد.راه معرفی غرب به ایران همواره از سمت ترکیه بوده است. ترکیه پناهگاه روشنفکران دوره قاجار بودو قسمتی از مشروطه در ایران در واقع در استانبول کلید خورد.حتی افرادی مثل سید جمال الدین اسد ابادی هم به امپراتوری عثمانی به عنوان هویت اسلام در برابر جهان غرب امید بسته بودند.حتی نظام لائیکی که آتاتورک بنیان گذاشت موجب شد تا رضا شاه برای یافتن الگوی مدرن برای ایران راه دوری نپیماید و غرب را در آینه به نام ترکیه که اتفاقا با مقیاس های ایران هم همخوان بود ببیند و به اصلاحات ملی گرایانه و بازسازی ملی در ایران به سبک ترکیه دست بزند که اولین قدم اساسی عملی در ایران به سمت مدرنیسم بود.
با این پیشینه تاریخی جمهوری اسلامی به خوبی واقف است که ترکیه اروپایی ( که بی شک به ترکیه عضو اروپا هم تبدیل می شود) خطری اساسی برای حفظ روند حاکم بر ایران است.جمهوری اسلامی قادر نیست در کنار دروازه های اروپا جمهوری اسلامی باقی بماند.
همین اکنون که ترکیه هنوز راه زیادی برای پیمودن به سوی اروپا دارد، ایران سایه سنگین ناتو را به خاطر مرز مشترک با ترکیه بر سر خود حس می کند.ارتباط فرهنگی ملت ها، پاسخ گویی نظام به مردم را با مخاطره مواجه می کند.از طرف دیگر یک ایران دموکراتیک از جهاتی می تواند به نفع روند اروپایی شدن ترکیه باشد.
نیکلا سارکوزی در اولین اظهار نظرش پس از پیروزی در انتخابات در مورد مخالفت فرانسه با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا گفت: «نمیتوانم تصور کنم که مرزهای اتحادیه اروپا به کشورهای چون ایران، سوریه و عراق منتهی شود.»
مشکل دموکراسی عراق با نسخه امریکایی پیچیده شده که ثبات آن باز با سرنوشت ایران مرتبط است. تحولات سوریه هم در ارتباط تنگاتنگ با ایران است. می ماند ایران که می تواند در تمام معادلات به تنهایی لحاظ شود و حل مسئله ایران پاسخی به تمام مشکلات ریز و درشت منطقه باشد.ترکیه وقتی که بی تاب و با حداکثر سرعت می خواهد به سمت غرب حرکت کند خواستار ثبات در مرز های شرقی خود است.هر نوع بی ثباتی در شرق به نفع هر جریانی هم باشد روند سریع بالندگی ترکیه در عرصه جهانی را با مخاطره رو به رو می کند.ترکیه مجبور شد با سقوط صدام در عراق با کردهای اقلیم کردستان عراق سر میز بنشیند و این بار نه با زبان اسلحه ، بلکه با امتیاز دادن و گرفتن و رسمی دیدن ، اقلیم کردستان در شمال عراق، نظر آن ها را به عدم حمایت از پی کی کی جلب کند.در مرز های شرقی ، بی ثباتی بسیار گران تر از این برای ترکیه تمام خواهد شد.
از طرف دیگر ترکیه فعلا در فقدان ایران موجه در عرصه بین الملل نقش های جدیدی به عهده گرفته که این نقش های جدید به خاطر انزوا و نقش مخرب کشورهایی از دست ایران به ترکیه سپرده شده اند. ترکیه تنها کشور مسلمان دنیا با بنیاد های دموکراسی است که روز به روز هم در جهت تقویت بنیاد های دموکراتیک خود است.در واقع نه مصر و نه عربستان نمی توانند نقش عظیم ترکیه در عرصه جهانی را بازی کنند.با جمع بندی تمام این موارد، ترکیه برای اروپایی شدن یک ایران رقیب دموکرات را به یک دیکتاتوری هر لحظه در خطر بی ثباتی به نظر می رسد در آینده ترجیح بدهد. موضع کوشش مندانه ترکیه برای حل مسئله اتمی صرف نظر از ژست میانجیگری ترکیه همین هدف را دنبال می کند.
رفراندوم ترکیه معنا های بسیار سمبلیک دیگری هم دارد. در ایرانی که نهاد های نظامی روز به روز قدرت می گیرند و دست به کودتای انتخاباتی زده و به سرکوب مخالفان می پردازند، ترکیه درست در جهت عکس ایران حرکت می کند و با کاهش قدرت های نظامی (که اتفاقا درست مشابه نقش سپاه در قانون اساسی ایران آن ها هم خود را مدافع نظام ترکیه می دانند) افق های جدید بر روی دموکراسی ترکیه می گشاید.
کودتا های خوب در ترکیه که عاملان آن ادعا می کردند برای حفظ ارزش های لائیک و جلوگیری از فرو ریختن دموکراسی است به خط پایان رسیده است. بعد از سی سال از آخرین کودتا که 2سال بعد از انقلاب اسلامی ایران بود، ترکیه و ایران دو مسیر مختلف و در جهت عکس هم را طی کرده اند.ولی تجربه نشان داده است اگر چه دیگر به خاطر جریان آزاد اطلاعات، ترکیه دیگر نقش سمبلیک جهت غرب را برای ایران داشت، ولی این نقش خیلی بیشتر از یک نقش سمبلیک ساده است. دیر یا زود با هم مرز شدن ایران و غرب در مرز بازرگان، حتی دیوار های آهنین جمهوری اسلامی هم در برابر سیلی غربی که ویران کننده استبداد است تاب نخواهند آورد.
ارتش ترکیه در طول بیش از 50 سال بعد از تولد ترکیه جدید، به عنوانی نهادی که حافظ ارزش های "ترکیه نوین" تلقی می شد با هر روشی به اجرای وظیفه خود می پرداخت.ارتش در واقع خود را محافظ لائیسیته،استقلال و مسیر دموکراتیک رسیدن به راس هرم قدرت می دانست. در واقع چه در زمان دولت عدنان مندرس که ژست اسلامی داشت(و الگوی احزاب اسلامی فعلی است) و چه حتی دولت نجم الدین اربکان، ممانعتی در به قدرت رسیدن این گروه ها ایجاد نمی کرد ولی زمانی که احساس می کرد این مسیر دموکراتیک ممکن است توسط همان کسانی که از آن طی طریق کرده اند مسدود شود و یا لائیسیته در ترکیه به خطر بیفتد، سریع به عنوان مدافع قانون اساسی وارد عمل می شد.دادگاه قانون اساسی هم به عنوان ارگان مدنی ارتش این اختیار را داشت که احزاب را حتی زمانی که در راس هرم قدرتند به خاطر نقض قانون اساسی منحل کند. همچنین مصونیت قضایی هم در قانون اساسی برای ارتش لحاظ شده بود که اجازه دعوی علیه ارتش را در محاکم مدنی نمی داد.
در 26 ماده ای که در همه پرسی اخیر در قانون اساسی ترکیه اصلاح شد مصونیت ارتش در برابر دادگاه های مدنی لغو شد و با تغییر ماده 35 و 15قانون اساسی زین پس کودتا در ترکیه که از حمایت قانون اساسی برخوردار بود و در رفراندوم کودتا 61 درصد آرای مردم را جلب کرده بود، به تاریخ پیوست.اصلاحات دستگاه قضایی و کاهش دخالت ارتش اگر چه به نفع تقویت نهاد دولت و پارلمان در برابر نهادی سنتی مثل کمالیست ها و ارتش بود ولی نکته بسیار بسیار مهم تر در مورد ششمین تغییرات قانون اساسی ترکیه تغییر موادی بود که مستقیما در جهت نهاد های مدنی، سندیکا ها و همچنین حقوق شهروندی بود.ترکیه که پیشتر با حذف مجازات اعدام و بهبود ساختار های مدنی خود را به استاندارد های اروپایی نزدیک می کرد این بار با یک جهش بزرگ و به رسمیت شناختن حقوق سندیکا ها برای اعتصاب و مفاد مربوط به حقوق کودکان خود را به سرعت به دروازه های اتحادیه اروپا نزدیک می کند.روزی که رجب طیب اردوغان در پاسخ کمالیست هایی که تلاش دولت ترکیه را برای جلب نظر اروپا را موجب تحقیر ملت ترکیه می دانستند و اردوغان را کمرنک کردن ارزش های ملی متهم می کردند اردوغان جمله معروفی بر زبان راند که در واقع مسیر نوین حرکت ترکیه به سمت جامعه مدنی را آشکار کرد...اردوغان گفت ما به هر قیمت عضو اتحادیه اروپا نمی خواهیم بشویم... ولی ما می خواهیم به هر قیمت اروپایی بشویم!
به نظر می رسد ترکیه منافع اروپایی شدن و صاحب یک جامعه مدنی شدن را به خوبی درک کرده و می داند اگر این روند طی شود به طور اتوماتیک اروپا از یک ترکیه اروپایی استقبال خواهد کرد.
اما موضع رسمی ایران در برابر رفراندوم ترکیه به ظاهر خشنودی از پیروزی یک دوست اسلامگرا در کشور همسایه بود. ولی حقیقت این است که هر گام هر یک از کشور های همسایه به سوی نهادینه کردن دموکراسی شلیکی به سمت نظام غیر دموکراتیک ایران خواهد بود.ایران همین الآن با اهرم های قدرتی که در دست دارد مانع تحویل قدرت به ایاد علاوی و سایر سکولار های پیروز انتخابات عراق می شد.بارها ناتو و امریکا دخالت ایران در بی ثباتی های افغانستان را گزارش کرده اند.
تاثیر فرهنگی ترکیه در ایران تاریخچه ای قدیمی دارد.راه معرفی غرب به ایران همواره از سمت ترکیه بوده است. ترکیه پناهگاه روشنفکران دوره قاجار بودو قسمتی از مشروطه در ایران در واقع در استانبول کلید خورد.حتی افرادی مثل سید جمال الدین اسد ابادی هم به امپراتوری عثمانی به عنوان هویت اسلام در برابر جهان غرب امید بسته بودند.حتی نظام لائیکی که آتاتورک بنیان گذاشت موجب شد تا رضا شاه برای یافتن الگوی مدرن برای ایران راه دوری نپیماید و غرب را در آینه به نام ترکیه که اتفاقا با مقیاس های ایران هم همخوان بود ببیند و به اصلاحات ملی گرایانه و بازسازی ملی در ایران به سبک ترکیه دست بزند که اولین قدم اساسی عملی در ایران به سمت مدرنیسم بود.
با این پیشینه تاریخی جمهوری اسلامی به خوبی واقف است که ترکیه اروپایی ( که بی شک به ترکیه عضو اروپا هم تبدیل می شود) خطری اساسی برای حفظ روند حاکم بر ایران است.جمهوری اسلامی قادر نیست در کنار دروازه های اروپا جمهوری اسلامی باقی بماند.
همین اکنون که ترکیه هنوز راه زیادی برای پیمودن به سوی اروپا دارد، ایران سایه سنگین ناتو را به خاطر مرز مشترک با ترکیه بر سر خود حس می کند.ارتباط فرهنگی ملت ها، پاسخ گویی نظام به مردم را با مخاطره مواجه می کند.از طرف دیگر یک ایران دموکراتیک از جهاتی می تواند به نفع روند اروپایی شدن ترکیه باشد.
نیکلا سارکوزی در اولین اظهار نظرش پس از پیروزی در انتخابات در مورد مخالفت فرانسه با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا گفت: «نمیتوانم تصور کنم که مرزهای اتحادیه اروپا به کشورهای چون ایران، سوریه و عراق منتهی شود.»
مشکل دموکراسی عراق با نسخه امریکایی پیچیده شده که ثبات آن باز با سرنوشت ایران مرتبط است. تحولات سوریه هم در ارتباط تنگاتنگ با ایران است. می ماند ایران که می تواند در تمام معادلات به تنهایی لحاظ شود و حل مسئله ایران پاسخی به تمام مشکلات ریز و درشت منطقه باشد.ترکیه وقتی که بی تاب و با حداکثر سرعت می خواهد به سمت غرب حرکت کند خواستار ثبات در مرز های شرقی خود است.هر نوع بی ثباتی در شرق به نفع هر جریانی هم باشد روند سریع بالندگی ترکیه در عرصه جهانی را با مخاطره رو به رو می کند.ترکیه مجبور شد با سقوط صدام در عراق با کردهای اقلیم کردستان عراق سر میز بنشیند و این بار نه با زبان اسلحه ، بلکه با امتیاز دادن و گرفتن و رسمی دیدن ، اقلیم کردستان در شمال عراق، نظر آن ها را به عدم حمایت از پی کی کی جلب کند.در مرز های شرقی ، بی ثباتی بسیار گران تر از این برای ترکیه تمام خواهد شد.
از طرف دیگر ترکیه فعلا در فقدان ایران موجه در عرصه بین الملل نقش های جدیدی به عهده گرفته که این نقش های جدید به خاطر انزوا و نقش مخرب کشورهایی از دست ایران به ترکیه سپرده شده اند. ترکیه تنها کشور مسلمان دنیا با بنیاد های دموکراسی است که روز به روز هم در جهت تقویت بنیاد های دموکراتیک خود است.در واقع نه مصر و نه عربستان نمی توانند نقش عظیم ترکیه در عرصه جهانی را بازی کنند.با جمع بندی تمام این موارد، ترکیه برای اروپایی شدن یک ایران رقیب دموکرات را به یک دیکتاتوری هر لحظه در خطر بی ثباتی به نظر می رسد در آینده ترجیح بدهد. موضع کوشش مندانه ترکیه برای حل مسئله اتمی صرف نظر از ژست میانجیگری ترکیه همین هدف را دنبال می کند.
رفراندوم ترکیه معنا های بسیار سمبلیک دیگری هم دارد. در ایرانی که نهاد های نظامی روز به روز قدرت می گیرند و دست به کودتای انتخاباتی زده و به سرکوب مخالفان می پردازند، ترکیه درست در جهت عکس ایران حرکت می کند و با کاهش قدرت های نظامی (که اتفاقا درست مشابه نقش سپاه در قانون اساسی ایران آن ها هم خود را مدافع نظام ترکیه می دانند) افق های جدید بر روی دموکراسی ترکیه می گشاید.
کودتا های خوب در ترکیه که عاملان آن ادعا می کردند برای حفظ ارزش های لائیک و جلوگیری از فرو ریختن دموکراسی است به خط پایان رسیده است. بعد از سی سال از آخرین کودتا که 2سال بعد از انقلاب اسلامی ایران بود، ترکیه و ایران دو مسیر مختلف و در جهت عکس هم را طی کرده اند.ولی تجربه نشان داده است اگر چه دیگر به خاطر جریان آزاد اطلاعات، ترکیه دیگر نقش سمبلیک جهت غرب را برای ایران داشت، ولی این نقش خیلی بیشتر از یک نقش سمبلیک ساده است. دیر یا زود با هم مرز شدن ایران و غرب در مرز بازرگان، حتی دیوار های آهنین جمهوری اسلامی هم در برابر سیلی غربی که ویران کننده استبداد است تاب نخواهند آورد.
